του Άγγελου Χανιώτη, Senior Research Fellow, All Souls College, Οξφόρδη, τ. αντιπρύτανη Πανεπιστημίου Χαϊδελβέργης

Μέσα στο χαμό των τελευταίων ημερών ακούστηκε και τούτο: Το Υπουργείο Παιδείας θα αρχίσει διάλογο για την κατάργηση των εισαγωγικών εξετάσεων στα Α.Ε.Ι. Από τη σκοπιά ενός καλού σύγχρονου πανεπιστημίου –που δεν θέλει μόνο να μεταδίδει, αλλά και να παράγει γνώση– ο μόνος κατάλληλος τρόπος εισαγωγής στα Α.Ε.Ι. είναι το να επιλέγει το ίδιο το πανεπιστήμιο πόσους, σε ποιούς τομείς και ποιούς φοιτητές θα δεχθεί. Αλλά αυτός ο τρόπος επιλογής προϋποθέτει μέση εκπαίδευση που δίνει άρτια κατάρτηση και ισότητα ευκαιριών και πανεπιστήμια με απόλυτη αυτονομία και επαρκείς διοικητικές δομές (και φυσικά όχι δέσμια πελατειακών σχέσεων και νεπωτισμού). Στην Ελλάδα και η δημόσια σχολική εκπαίδευση και το κρατικό πανεπιστήμιο βρίσκονται πολύ μακριά από τέτοια επίπεδα. Κι όσο δεν γίνονται βαθειές, ριζικές και επώδυνες μεταρρυθμίσεις, όσες φορές και να αλλάξει ο τρόπος εισαγωγής στα Α.Ε.Ι. η ελληνική παιδεία θα νοσεί.

Από τη μεταπολίτευση και μετά την εκπαιδευτική πολιτική δεν την καθορίζουν ούτε οι πραγματικές ανάγκες της επαιδευτικής και ερευνητικής διαδικασίας ούτε οι ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας, αλλά σχεδόν αποκλειστικά εξωγενείς παράγοντες και ομάδες πίεσης. Ο πολλαπλασιασμός των επαρχιακών πανεπιστημίων είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι δεδηλωμένοι λόγοι για τη δημιουργία τους ήταν η ανάπτυξη της περιφέρειας, οι ανομολόγητοι είναι ο εγγενής τοπικισμός, το μαράζι του κάθε γονιού να δεί το παιδί του φοιτητή –είτε τα παίρνει τα γράμματα είτε όχι, είτε το πτυχίο θα του εξασφαλίσει απασχόληση είτε όχι– η αγωνία του ιδιοκτήτη ακινήτου για το αν θα του μείνει ανοίκιαστη η γκαρσονιέρα και ο τζίρος του σουβλατζή της επαρχιακής πόλης. Έτσι η περιφέρεια έχει γεμίσει με πανεπιστήμια-μαϊμού, χωρίς υποδομή, χωρίς βιβλιοθήκες, χωρίς κονδύλια για έρευνα, αλλά με εξαιρετικό προσωπικό που μια ανόητη πολιτική έχει καταδικάσει σε ερευνητική απραξία. Όπως οι μοναχοί του μεσαίωνα βάφτιζαν τα κοτόπουλα σε ψάρια για να μπορούν να τα φάνε την Παρασκευή, έτσι και οι κυβερνήσεις της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ βάφτισαν τις επαγγελματικές σχολές σε Α.Ε.Ι., νομίζοντας ότι έτσι ανταποκρίθηκαν στις εκπαιδευτικές ανάγκες της χώρας στο χάραμα μιας νέας εποχής. Εξωγενείς παράγοντες έχουν εισαγάγει περιττά μαθήματα στη μέση εκπαίδευση, με αποτέλεσμα να συρρικνώνεται ο χρόνος που απαιτούν τα μαθήματα του κορμού και οι μαθητές να καταφεύγουν στα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα. Εξωγενείς παράγοντες έχουν παραγάγει το σκανδαλώδες φαινόμενο των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων. Εξωγενούς προέλευσης ήταν η συζήτηση για τα λεγόμενα ιδιωτικά πανεπιστήμια –στην ουσία πρόκειται για ιδιωτικές επαγγελματικές σχολές. Εξωγενής είναι η μονόπλευρη προσήλωση της ακαδημαϊκής κοινότητας στο περιβόητο πανεπιστημιακό άσυλο, που την έχει κάνει να ξεχάσει ότι της λείπει κάτι πολύ πιο ουσιώδες: η ουσιαστική αυτονομία. Και κακά τα ψέματα: όσο το ελληνικό πανεπιστήμιο είναι αποκλειστικά εξαρτημένο από την κρατική χρηματοδότηση, αυτονομία δεν θα έχει. Εξωγενείς παράγοντες οδήγησαν την πρόσφατη απόπειρα αλλαγών στα πανεπιστημια σε αποτυχία. Τέλος, εξωγενείς παράγοντες καθορίζουν τις συζητήσεις για τις μεταρρυθμίσεις της παιδείας: ιδεολογικές αγκυλώσεις, ψηφοθηρικές μέριμνες και ο γενικευμένος νεοελληνικός λαϊκισμός. Βροντοφωνάζοντας «δωρεάν παιδεία» οι Έλληνες σιωπηρά έχουν αποδεχτεί τη δωρεάν ημιμάθεια, τη δαπανηρή παραπαιδεία, τη σπατάλη του ανθρώπινου δυναμικού και τη μαζική ακασημαϊκή μετανάστευση.

Η ελληνική παιδεία νοσεί· η πρόσφατη νεανική εξέγερση δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η μόνη ούτε η τελευταία συνέπεια ενός άθλιου εκπαιδευτικού συστήματος. Μόλις κι αυτή καταλαγιάσει, θα ξεχαστεί και η ανάγκη για μια εκ βάθρων αναθεώρηση της εκπαίδευσης και θα θριαμβεύσουν πάλι τα προεκλογικά ημίμετρα που επί δεκαετίες παίρνουν οι ηγεσίες του Υπουργείου Παιδείας (όλες, χωρίς καμιά εξαίρεση). Η βελτίωσή της παιδείας απαιτεί χρήματα· ιδίως η δημόσια σχολική εκπαίδευση χρειάζεται δραματική αύξηση κονδυλίων. Πολύ ορθά στη συζήτηση του προϋπολογισμού επισημάνθηκαν οι τρομερές ελλείψεις. Ωστόσο το αίτημα για αύξηση των δαπανών για την παιδεία από μόνο του είναι κοντόφθαλμο. Όσες επενδύσεις και να γίνουν σε μια παιδεία με ανεπαρκείς δομές, χαμένες θα πάνε. Η αναγκαία αύξηση των δαπανών για την παιδεία στα επίπεδα των αναπτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών πρέπει να συνοδευτεί από εκ βάθρων μεταρρυθμίσεις. Απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση που θα αντιμετωπίζει την παιδεία ως ενότητα, από το δημοτικό έως το μεταπτυχικό, από το κτήριο του δημοτικού σχολείου έως το εξειδικευμένο εργαστήριο, από το κατανοητό διδακτικό εγχειρίδιο, έως την ερευνητική ομάδα, από το μέγεθος της τάξης και τον ικανοποιητικό μισθό του δάσκαλου έως τη διαφάνεια στην εκλογή του καθηγητή, την αυτοδιοίκηση και οικονομική αυτοδυναμία των Α.Ε.Ι. Θέματα ταμπού, όπως αξιολόγηση, ανταγωνισμός, εκσυγχρονισμός, δίδακτρα και εξωτερική χρηματοδότηση των πανεπιστημίων, πρέπει υποχρεωτικά να βρεθούν πάλι στο προσκήνιο. Μπορεί μιας τέτοιας μεταρρύθμισης να ηγηθεί ένας υπουργός της Ν.Δ. ή του ΠΑΣΟΚ που αγωνιά για την επανεκλογή του; Όχι βέβαια. Κι όμως στις πρόσφατες συζητήσεις για υπουργούς κοινής εμπιστοσύνης, την παιδεία δεν τη θυμήθηκε κανείς.

Από τη μεταπολίτευση και μετά ο τρόπος εισαγωγής στα Α.Ε.Ι. ανάγεται μονίμως από την εκάστοτε κυβέρνηση εμβληματικά σε πανάκεια. Δεν νομίζω ότι υπάρχει καμιά άλλη ευρωπαϊκή χώρα που έχει αλλάξει την τελευταία τριακονταετία τόσο συχνά το σύστημα εισαγωγής στα Α.Ε.Ι. όσο η Ελλάδα. Η αφελής αντίληψη ότι με τέτοιες επεμβάσεις μπορεί να θεραπευθεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα σαθρό στα θεμέλιά του μοιάζει με την προσπάθεια ενός γιατρού να θεραπεύσει τον καρκίνο αλλάζοντας κάθε λίγο την πόρτα του νοσοκομείου του.

Advertisements