«Παρακολουθώ» τον Στέφανο Τραχανά (Σ.Τ.) από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν ως φοιτητής στο Λονδίνο πρωτοάνοιξα την «Κβαντομηχανική» του που μου είχε συστήσει ένας καλός φίλος, φοιτητής του Σ.Τ. στο παν/μιο Κρήτης. Θυμάμαι ακόμη με συγκίνηση εκείνες τις κρύες νύχτες του λονδρέζικου χειμώνα, κλεισμένος στο δωματιάκι μου, κοντά στις όχθες του Τάμεση, να μελετάω το βιβλίο και να με έχει συνεπάρει η χαρά της μάθησης — η «Κβαντομηχανική» του Τραχανά ήταν με διαφορά καλύτερη από τα προτεινόμενα βιβλία για το αντίστοιχο μάθημα που παρακολουθούσα τότε στο Λονδίνο.

Έκτοτε, είχα την ευκαιρία και την τιμή να γνωρίσω τον Σ.Τ. ως δάσκαλο (στο θερινό σχολείο φυσικής στην Κρήτη), συνεργάτη (στις Παν/κές Εκδόσεις Κρήτης), μέντορα, και φίλο. Εν συντομία:

*** Επιστήμονας. Προικισμένο μυαλό, με βαθειά κατανόηση της φυσικής και μαθηματική ικανότητα, αλλά και με πλατιά γενική παιδεία και καλλιέργεια. Με δυο λόγια: ένας άνθρωπος της Αναγέννησης. Μετά από διαπρεπή πορεία ως φοιτητής, αρχικά στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, και αργότερα στο Harvard στη δεκαετία του ’70 (όπου μεταξύ άλλων διακρίσεων – όπως μια πλήρη υποτροφία τα 2 πρώτα χρόνια σπουδών – είχε αποσπάσει τον έπαινο της επιτροπής των Γενικών Μεταπτυχιακών Εξετάσεων («Qualifying Exams») για την επίδοσή του), αποφάσισε να… εγκαταλείψει τις σπουδές του και την έρευνα (προς γενική κατάπληξη!) και να αφοσιωθεί στο γράψιμο. Έτσι ξεκίνησε η μακρά και αργόσυρτη πορεία της συγγραφής της «Κβαντ/κής Ι». Βέβαια, ο Σ.Τ. δεν έπαψε ποτέ να ασχολείται με τη φυσική, να «παίζει με τις εξισώσεις», να μαθαίνει νέα επιστήμη, να διδάσκει, και να γράφει τα βιβλία του – μια απτή απόδειξη της δύναμης της αυτομάθησης, με προϋπόθεση ένα κοφτερό, γόνιμο μυαλό και μια ασίγαστη δίψα για γνώση. Αλλά η πορεία του στην επιστημονική έρευνα διακόπηκε απότομα στο σημείο εκείνο. Κάποια στιγμή επέστρεψε στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στην Κρήτη, όπου από το 1983 διδάσκει στο παν/μιο. Από το 1985 είναι διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης.

*** Δάσκαλος. Ο πιο χαρισματικός πανεπιστημιακός δάσκαλος που γνώρισα ποτέ. Ανήσυχος νους, με πλατιά, πρωτότυπη σκέψη, ευρηματικός, πνευματώδης, ανθρώπινος, σε κάνει να ερωτεύεσαι τη φυσική στο μάθημά του. Η διδακτική (και συγγραφική) του φιλοσοφία είναι να απλοποιεί όσο μπορεί τις έννοιες και τον μαθηματικό φορμαλισμό, να απομυθοποιεί το βαρύγδουπο και δυσνόητο της θεωρίας με εμπειρικά δεδομένα από την καθημερινότητα, να ανακαλύπτει (και να αποκαλύπτει) τους βαθύτερους συσχετισμούς μεταξύ της θεωρίας και των φαινομένων, φτάνοντας τις έννοιες σε τέτοιο βαθμό «καθαρότητας» ώστε να προκύπτουν πλέον ως σχεδόν προφανείς για τον μυημένο φοιτητή. Ενθουσιάζεται όταν δει τη «λάμψη στα μάτια» του φοιτητή που θέλει να μάθει, και ενθαρρύνει τον τύπο του «αυθάδη» φοιτητή που δεν δέχεται έτοιμη τη γνώση αλλά απαιτεί πραγματικά να καταλάβει ό,τι διδάσκεται. Το γραφείο του Σ.Τ. παραμένει ανοιχτό στον ανήσυχο νέο που θέλει να κουβεντιάσει φυσική ή να μοιραστεί τους βαθύτερους προβληματισμούς του για τη ζωή, την κοινωνία, την επιστήμη, αλλά και σε κάθε «νέο» που ενδιαφέρεται για ειλικρινή, ουσιαστική επικοινωνία.

Διδάσκει ανελλιπώς από το 1983 όλα τα βασικά (προπτυχιακά και μεταπτυχιακά) μαθήματα του Φυσικού τμήματος στο παν/μιο Κρήτης, με έμφαση στην κβαντομηχανική και τις διαφορικές εξισώσεις. Επίσης διδάσκει κάθε καλοκαίρι στο Θερινό Σχολείο Προχωρημένης Φυσικής του παν/μίου Κρήτης. Από το 1986, όλο αυτό το διδακτικό έργο προσφέρεται δωρεάν. Όταν μάλιστα το παν/μιο Κρήτης αποφάσισε να τον αμοίψει χρηματικά για το διδακτικό του έργο, ο Σ.Τ. αποφάσισε να διαθέσει το σχετικό ποσό για τη θέσπιση ενός βραβείου ακαδημαϊκής διδασκαλίας, αφιερωμένου στη μνήμη του φίλου του (και πρόωρα χαμένου) καθηγητή στο παν/μιο, Στέλιου Πηχωρίδη. Τα τελευταία χρόνια ο Σ.Τ. έχει κάνει σημαντικό αριθμό ομιλιών ή επιμορφωτικών μαθημάτων σε εκπαιδευτικούς ή μαθητές της Μέσης Εκπαίδευσης, στα πανελλήνια συνέδρια της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών, και αλλού. Μερικές από τις ομιλιές του μπορείτε να τις «κατεβάσετε» από τον δικτυότοπο των ΠΕΚ, και συγκεκριμένα από εδώ.

Το 2002, το παν/μιο Κρήτης του απένειμε τιμητικό διδακτορικό ως αναγνώριση της προσφοράς του στην παιδεία.

*** Συγγραφέας. Εκτός από τη μνημειώδη του «Κβαντομηχανική Ι, ΙΙ, και ΙΙΙ» (την οποία μετά από 20 χρόνια ζωής ξαναγράφει αυτήν την εποχή, σε 2 ανανεωμένους τόμους), έχει συγγράψει 3 βιβλία μαθηματικών και 2 βιβλία φυσικής («Συνήθεις Διαφορικές Εξισώσεις», «Μερικές Διαφορικές Εξισώσεις», «Mathematica και εφαρμογές», «Σχετικιστική Κβαντομηχανική», «Προβλήματα Κβαντομηχανικής»). Έχει επίσης συγγράψει ένα κεφάλαιο (με τίτλο «Η βιολογική καταλληλότητα των φυσικών νόμων: Τύχη ή αναγκαιότητα;») στο βιβλίο «Η Φυσική σήμερα, τόμ. ΙΙ» του Ε. Ν. Οικονόμου. Όλα τα παραπάνω έχουν εκδοθεί από τις Παν/κές Εκδόσεις Κρήτης.

Τα βιβλία του Σ.Τ. διδάσκονται σήμερα σε δεκάδες τμήματα πανεπιστημιακών σχολών όλης της χώρας, και σημειώνουν αρκετές χιλιάδες πωλήσεις κατ’ έτος. Δεν είναι λίγοι οι Έλληνες φοιτητές που φεύγοντας στο εξωτερικό για μεταπτυχιακές σπουδές, κουβαλούν στις αποσκευές τους και κάποιο βιβλίο του Τραχανά.

***Διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσων Κρήτης (ΠΕΚ) από το 1985, όταν μαζί με τους πανεπιστημιακούς Ε. Ν. Οικονόμου (ο οποίος διετέλεσε και Πρόεδρος του ΙΤΕ από τη δημιουργία του μέχρι το 2004), Π. Δήτσα και Γ. Σηφάκη, ίδρυσαν τις ΠΕΚ στα πρότυπα των «university presses» του αγγλοσαξωνικού κόσμου και του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ). ΟΙ ΠΕΚ ανήκουν στο Ίδρυμα Έρευνας και Τεχνολογίας (ΙΤΕ), δηλ. είναι μη κερδοσκοπικός οργανισμός δημόσιου χαρακτήρα αλλά ιδιωτικού δικαίου. Οι ΠΕΚ ήταν ο πρώτος πανεπιστημιακός εκδοτικός οίκος (university press) που ιδρύθηκε στην Ελλάδα, και παραμένει ο μεγαλύτερος.

Οι κύριοι στόχοι του εκδοτικού οίκου είναι η δημιουργία μιας ελληνικής πανεπιστημιακής βιβλιογραφίας στο ύψος των διεθνών προτύπων, η εκδοτική στήριξη της επιστημονικής έρευνας του ελληνικού πολιτισμού, αλλά και η διάδοση των ιδεών του επιστημονικού πολιτισμού στο ευρύτερο κοινό («επιστημονική εκλαΐκευση»). Η κεντρική φιλοσοφία των ΠΕΚ βασίζεται σε δύο άξονες: (1) την ποιότητα (την αξιοποίηση των καλύτερων συγγραφέων, διευθυντών σειρών, επιστημονικών επιμελητών, κ.λπ.), και (2) την οικονομική αυτονομία μέσα από τον υγιή ανταγωνισμό της ελεύθερης αγοράς – την οικονομική στήριξη δηλαδή περισσότερο από την «κοινωνία των αναγνωστών» και λιγότερο από την κρατική επιχορήγηση.

Μερικά ενδεικτικά στοιχεία για την απόδοση των ΠΕΚ:

  • ~350 εκδοθέντες τίτλοι από το 1985 μέχρι σήμερα
  • ~1,2 εκατομμύρια πωληθέντα αντίτυπα από το 1985 μέχρι σήμερα
  • ~500 πανεπιστημιακά μαθήματα σε ΑΕΙ της χώρας που χρησιμοποιούν βιβλία των ΠΕΚ ως κύρια διδακτικά συγγράμματα (Σημείωση: Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία εδώ είναι ότι στη συντριπτική πλειοψηφία τους τα βιβλία των ΠΕΚ επιλέγονται ως διδακτικά συγγράμματα από διδάσκοντες οι οποίοι δεν έχουν οικονομικό όφελος από την επιλογή τους αυτή. Για παράδειγμα, το βιβλίο της Κβαντομηχανικής του Σ.Τ. χρησιμοποιείται σήμερα από 9 παν/κά τμήματα της χώρας. Το γεγονός αυτό αποτελεί μια αντικειμενική απόδειξη της αξίας ενός βιβλίου: όταν δηλαδή μπορεί να σταθεί μόνο του στην αγορά, σε αντίθεση με σωρεία παν/κών συγγραμμάτων τα οποία η μόνη «αγορά» που αξιώθηκαν είναι το κοινό των φοιτητών του ίδιου του συγγραφέα-διδάσκοντος, ο οποίος, με την επιλογή του δικού του συγγράμματος για διανομή στους φοιτητές, τυγχάνει έτσι της οικονομικής απολαβής των πνευματικών δικαιωμάτων που του αντιστοιχούν.)
  • ~2.100.000 ευρώ ετήσια έσοδα το 2006, εκ των οποίων το 93% προέρχεται από πωλήσεις, δηλ. από αυτοχρηματοδότηση. Το υπόλοιπο 7% προέρχεται από τις ετήσιες επιχορηγήσεις του ΙΤΕ καθώς και της Παγκρητικής Έκδοσης Αμερικής (με την ιδρυτική χορηγία της οποίας δημιουργήθηκαν οι ΠΕΚ).
  • 13 άτομα μόνιμο προσωπικό

*** Πολίτης. Όσοι γνωρίζουν από κοντά τον Σ. Τραχανά δεν αργούν να αντιληφθούν το βαθύ του αίσθημα ευθύνης και τον καημό του για κοινωνική αλληλεγγύη και δικαιοσύνη. Όλα αυτά (όπως και η όλη του διδακτική φιλοσοφία) πηγάζουν από βαθειά αγάπη για τον άνθρωπο αλλά και από την πεποίθηση ότι η ατομική ευτυχία και η προκοπή του ατόμου συνδέονται αμφίδρομα με την ευνομία και την πρόοδο του κοινωνικού συνόλου. Το πιο γνωστό παράδειγμα «κοινωνικού εθελοντισμού» του Σ. Τραχανά είναι η «υπόθεση των συγγραμμάτων», όταν, «ως Έλληνας πολίτης με το απαραίτητο θάρρος» και χωρίς να έχει κανένα προσωπικό κίνητρο ή όφελος, διερεύνησε συστηματικά, κατήγγειλε και τεκμηρίωσε ένα «προκλητικό σε έκταση και θρασύτητα σκάνδαλο» (σύμφωνα με το Βούλευμα του Συμβουλίου Εφετών Αθηνών) παράνομης υπερτιμολόγησης παν/κών συγγραμμάτων από κάποιους εκδοτικούς οίκους, το οποίο εζημίωσε κατά εκατοντάδες εκατομμύρια δραχμές (δηλ. εκατομμύρια ευρώ) το ελληνικό κράτος. Για τη συνεισφορά του αυτή στον τόπο «τιμωρήθηκε» με 4 μηνύσεις (για συκοφαντική δυσφήμιση κ.ά.) για όλες εκ των οποίων τελικά αθωώθηκε (όχι όμως χωρίς σημαντικό προσωπικό κόστος, ενέργειας και χρόνου).

Μανώλης Αντωνογιαννάκης
Assistant Editor
Physical Review Letters
The American Physical Society

_______________________________
Συνδέσεις – κείμενα – παραπομπές

(1) Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης:

http://www.cup.gr

Aξίζει να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα των ΠΕΚ, έχει αρκετό αξιόλογο υλικό, οπως: Τίτλους, περιγραφές και ενδεικτικές σελίδες βιβλίων, τα νέα των ΠΕΚ, δωρεάν εκπαιδευτικό υλικό σε διαφάνειες και PowerPoint για τους διδάσκοντες παν/κών μαθημάτων ή τους φοιτητές, καθώς και μερικές από τις πρόσφατες διαλέξεις του Σ. Τραχανά (σε PDF):

http://www.cup.gr/pek/default.asp

http://www.cup.gr/news/default.asp

http://www.cup.gr/links/default.asp

(2) «Ο καλός δάσκαλος πρέπει να είναι καλός παραμυθάς»

(3) Από την υπόθεση υπερτιμολογήσεως συγγραμάτων (υπάρχει πολλή σχετική αρθρογραφία στον ελληνικό Τύπο), παραθέτω εδώ ενδεικτικά κάποια κείμενα. Όποιος θέλει να μάθει περισσότερα ας κάνει μια απλή αναζήτηση στο Google ή στις ιστοσελίδες των κύριων εφημερίδων.

«Σαν Έλληνας Πολίτης»

«Υπογραφές υπέρ της νομιμότητας»

«Πανεπιστημιακά συγγράμματα, φυτώριο αυθαιρεσίας και σκανδάλων»

«Ψήφισμα της ΠΟΣΔΕΠ για την υπεράσπιση του Σ. Τραχανά»

«Ανοιχτή επιστολή διαμαρτυρίας προς τον Υπ. Παιδείας»

Advertisements