Το έναυσμα για τον προβληματισμό αυτό δίνει μιά φράση από το νέο βιβλίο της κ. Μαρίας Δαμανάκη και συνεργατών της («Το πραγματικό και το κεκτημένο», σελ. 166), που λέει ότι τα προβλήματα των πανεπιστημίων μας θα λυθούν με περισσότερη, όχι λιγότερη δημοκρατία. Ως παράδειγμα περισσότερης δημοκρατίας δίδεται η καθολική ψηφοφορία των φοιτητών στις πρυτανικές εκλογές με βαρύτητα που θα μπορεί να είναι μέχρι και ίση με αυτή των μελών ΔΕΠ (σελ. 183). Ας εξετάσουμε όμως νηφάλια τη θέση αυτή.

Αναμφισβήτητα ένα πανεπιστήμιο είναι αποτελεσματικό όταν κυριαρχεί η αξιοκρατία, τόσο στην επιλογή διδασκόντων όσο και στη διοίκηση. Ισχύει αυτό στο ελληνικό πανεπιστήμιο; Σε άρθρο της Μ. Παπαματθαίου στο Βήμα της 29/10/2006 παρατίθεται η εκτίμηση ότι οι αξιοκρατικές εκλογές δεν ξεπερνούν το 20%. Μου λένε ότι και αυτό πολύ είναι. Υπάρχει σωρεία παραδειγμάτων ευνοιοκρατίας και νεποτισμού. Αλλά μήπως υπάρχει αξιοκρατία στη διοίκηση; Αλήθεια, ακούσαμε ποτέ πρύτανη να κάνει απολογισμό του έργου του; Ακούσαμε ποτέ πρύτανη να επεμβαίνει και να καταγγέλλει αναξιοκρατικές ή αντιδεοντολογικές συμπεριφορές από αυτούς που υποτίθεται ότι διοικεί; Μπορεί κανείς να δώσει έστω και ένα παράδειγμα πρύτανη με όραμα που οδήγησε το ίδρυμα του σε νέες κατευθύνσεις και προσπάθησε πραγματικά να το ανυψώσει; Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι η εξευτελιστική θέση των ελληνικών πανεπιστημίων στις διεθνείς κατατάξεις.

Η «δημοκρατία» λοιπόν, όπως καθιερώθηκε με το νόμο πλαίσιο του 1982, δεν έχει οδηγήσει στην αξιοκρατία. Όμως αφού η δημοκρατία είναι κατά γενική παραδοχή το καλύτερο πολίτευμα, γιατί έχει αποτύχει παταγωδώς; Φταίει η νοοτροπία μας ως έθνος; Η υπερβολική μας φιλαυτία; Μιά έμφυτη έφεση να βοηθούμε τους φίλους μας σε βάρος αγνώστων; Πιστεύω πως όχι. Οι ξένοι δεν είναι λιγότερο φίλαυτοι. Είναι η έλλειψη παράδοσης και το ανεπαρκές νομικό και θεσμικό πλαίσιο στην Ελλάδα που δημιουργεί ή επιτρέπει τέτοια φαινόμενα. Είναι η ίδια η υφή της «δημοκρατίας» του νόμου του 1982, που νομίζω απέτυχε για δύο λόγους:

α) όσον αφορά τη συμμετοχή των φοιτητών, υπάρχει το πρόβλημα της αναρμοδιότητας και της ανωριμότητας. Τι εμπειρίες και γνώσεις έχει ένας πρωτοετής φοιτητής που θα τον επιτρέψουν να επιλέξει τον καλύτερο πρύτανη; Θα μου πείτε, οι φοιτητές θεωρούνται ώριμοι να ψηφίζουν στις βουλευτικές εκλογές, γιατί όχι στις πρυτανικές; Διότι οι πρυτανικές εκλογές είναι κάτι πολύ εξειδικευμένο και απαιτούν ειδικά εφόδια. Άλλωστε, με το παραπάνω σκεπτικό θα δίναμε ψήφο και στις καθαρίστριες του πανεπιστημίου. Η απόδοση υπερβολικών εξουσιών στους φοιτητές υπονομεύει και την ποιότητα της εκπαιδευτικής διαδικασίας γιατί στην πλειονότητα τους θα προτιμήσουν τη σημερινή ευκολία από το μακροπρόθεσμο όφελος. Οι φοιτητές δεν θα ψηφίσουν ποτέ έναν πρύτανη που θα προωθήσει π.χ. περισσότερη αυστηρότητα («εντατικοποίηση») στις σπουδές, έστω κι αν αυτή είναι απαραίτητη για την καλύτερη κατάρτιση τους.

β) όσον αφορά τη δυνατότητα των μελών ΔΕΠ να εκλέγουν τα όργανα διοίκησης του πανεπιστημίου, υπάρχει το πρόβλημα της ιδιοτέλειας. Όταν οι καθηγητές επιλέγουν τον πρύτανη, δεν θα επιλέξουν αναγκαστικά τον καλύτερο αλλά το βολικότερο, αυτόν που θα τους κάνει τη ζωή ευκολότερη. Η πλειοψηφία των μελών ΔΕΠ δεν θα επιλέξει ποτέ κάποιον που θα προσπαθήσει να ανεβάσει τον πήχυ και να ελέγξει αν εκτελούν τα καθήκοντα τους. Η «δημοκρατία» οδηγεί και στη διαπλοκή και τις πελατειακές σχέσεις. Αν ένα μέλος ΔΕΠ αδικηθεί από την πλειοψηφία στο τμήμα του, δεν θα βρει δικαίωση με το να προσφύγει στον κοσμήτορα ή τον πρύτανη γιατί αυτοί εξυπηρετούν τα συμφέροντα, είναι δηλαδή όμηροι, αυτών που τους εξέλεξαν.

Ενας επιπλέον λόγος για τον οποίο η απόλυτη «δημοκρατία» δεν ταιριάζει σε ένα δημόσιο πανεπιστήμιο είναι ότι αυτό δεν αποτελεί ένα αυτοδύναμο σύστημα αλλά συντηρείται με την εισροή πόρων από το κράτος. Αυτοί που λαμβάνουν τις αποφάσεις στα πανεπιστήμια, δεν υφίστανται τις οικονομικές επιπτώσεις των αποφάσεων τους. Άλλος αποφασίζει, άλλος πληρώνει. Όμως αυτός που πληρώνει τους λογαριασμούς, δηλαδή ο φορολογούμενος πολίτης, δεν έχει φωνή μέσα στο πανεπιστήμιο, με αποτέλεσμα πολλές φορές να γίνεται κατασπατάληση πόρων ή και κατάχρηση δημοσίου χρήματος.

Είναι χρήσιμο εδώ να εξετάσουμε το σύστημα διοίκησης σε ξένα πανεπιστήμια και κυρίως στα αμερικανικά και βρετανικά, που κυριαρχούν στις διεθνείς κατατάξεις. Τα πανεπιστήμια αυτά είναι, σε σχεδόν καθολικό βαθμό, αξιοκρατικά. Στα αμερικανικά πανεπιστήμια, τόσο τα ιδιωτικά όσο και τα δημόσια, δεν υπάρχει «δημοκρατία» αλλά ιεραρχική διοίκηση. Ο πρύτανης (president) επιλέγεται από το Συμβούλιο Επιτρόπων (Board of Trustees) που αποτελείται από προσωπικότητες κύρους εκτός του πανεπιστημίου που δεν έχουν σύγκρουση συμφερόντων και είναι επομένως ανιδιοτελείς. Ο πρύτανης μετά διορίζει τις άλλες διοικητικές θέσεις (αντιπρυτάνεις και κοσμήτορες). Στα Βρετανικά πανεπιστήμια οι πρυτάνεις εκλέγονται από εξωτερικό συμβούλιο και οι κοσμήτορες από τα μέλη ΔΕΠ.

Στο ελληνικό πανεπιστήμιο η «δημοκρατία», με τη σημερινή της τουλάχιστον μορφή, έχει αποτύχει. Έχει εκφυλιστεί σε μιά «δικτατορία των μετρίων» που ασκεί «τυρρανία της πλειοψηφίας» σε όποιον δε συμπλέει. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα εξαίρετων επιστημόνων από το εξωτερικό που προσπάθησαν να σταδιοδρομήσουν στην Ελλάδα και ετράπησαν σε φυγή από αυτές τις «δημοκρατικές» πλειοψηφίες. Τα φαινόμενα εκφυλισμού δεν θα εκλείψουν ποτέ όσο η διοίκηση του πανεπιστημίου είναι όμηρος των συμφερόντων που τα δημιουργούν. Η διοίκηση του πανεπιστημίου θα πρέπει πρωτίστως να υπηρετεί τα συμφέροντα του κοινωνικού συνόλου και όχι αυτά των μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας, για αυτό και θα πρέπει να εκλέγεται από αμερόληπτους και ανιδιοτελείς εκπροσώπους της κοινωνίας, και όχι από την ίδια την πανεπιστημιακή κοινότητα.

Το πρόβλημα του ελληνικού πανεπιστημίου επομένως δεν είναι η έλλειψη δημοκρατίας, αλλά η υπερβολική «δημοκρατία». Αυτή η διαπίστωση ίσως να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε μιά κοινωνία που ταλαιπωρήθηκε για δεκαετίες από ένα αυταρχικό, ανελεύθερο κράτος, με απόληξη την οδυνηρή επτάχρονη δικτατορία. Γαλουχημένη με το αίτημα του εκδημοκρατισμού, η κοινωνία μας έχει φτάσει στο άλλο άκρο: έχει φετιχοποιήσει τις δημοκρατικές διαδικασίες, ακόμα και όταν αυτές χρησιμοποιούνται από δεκαπεντάχρονους μαθητές για να νομιμοποιήσουν παράνομες πράξεις, όπως οι καταλήψεις. Ναι, η δημοκρατία είναι ο καλύτερος τρόπος διακυβέρνησης μιας χώρας. Όμως δεν είναι πανάκεια και δεν ταιριάζει σε κάθε έκφανση της κοινωνικής ζωής. Δεν ταιριάζει σε μιά οικογένεια, δεν ταιριάζει σε μιά επιχείρηση, δεν ταιριάζει στο σχολείο, και δεν ταιριάζει στο πανεπιστήμιο.

Advertisements