Λεπτομερή σχόλια στο άρθρο των  Δ. Τσάτσου και Κ. Τσουκαλά στα Νέα .

3. Ένα επιχείρημα επικαλείται το γεγονός ότι μεγάλος αριθμός νέων σπουδάζει στο εξωτερικό, είτε διότι δεν πέτυχε στις εισαγωγικές εξετάσεις είτε διότι θεωρεί τα κρατικά πανεπιστήμια ανεπαρκή. Αυτή η «έξοδος προς τα έξω» συνιστά επιβάρυνση της οικονομίας μας και των οικογενειών. Αντίλογος:
Α. Όσοι νέοι φεύγουν λόγω ανεπάρκειας των κρατικών πανεπιστημίων το πιθανότερο είναι να συνεχίζουν να επιλέγουν τα μεγάλα πανεπιστήμια του εξωτερικού, εφόσον οικονομικά το αντέχουν.

Σωστό. Αλλά πολλοί φεύγουν γιατί δεν πέρασαν στη σχολή που ήθελαν. Όχι επειδή δεν ήταν ικανοί να ανταπεξέλθουν, αλλά λόγω του κλειστού αριθμού εισακτέων ο οποίος αποφασίζεται αυθαίρετα από το ΥΠΕΠΘ χωρίς καμία μελέτη των αναγκών της αγοράς εργασίας. Η ύπαρξη ιδιωτικών ιδρυμάτων θα μπορούσε να καλύψει κάπως τη ζήτηση σε τομείς αιχμής και να οδηγήσει σε μια πιο ορθολογική κατανομή των φοιτητών σε γνωστικά αντικείμενα. Το άλλο πλεονέκτημα είναι ότι τα ιδρύματα αυτά θα επιδιώκουν να ικανοποιούν τις ανάγκες των φοιτητών. Για παράδειγμα, θα βρίσκονται στα αστικά κέντρα και όχι στην κάθε κωμόπολη όπου η εκάστοτε κυβέρνηση αποφάσισε να ιδρύσει σχολή για ψηφοθηρικούς λόγους.

Πάντως, η υπερβολική ζήτηση πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που φαίνεται να υπάρχει πρέπει να αντιμετωπιστεί με περισσότερη ενημέρωση και καλύτερο επαγγελματικό προσανατολισμό.

Β. Και αν ακόμη δεχόταν κανείς ότι η σύζευξη της ανώτατης εκπαίδευσης με την ιδιωτική κερδοσκοπία γεννά την ελπίδα ότι το ιδιωτικό πανεπιστήμιο θα είναι καλύτερο του κρατικού, αυτό το «καλύτερο» πανεπιστήμιο δεν θα ήταν προσβάσιμο ούτε για όλους ούτε για τους προικισμένους αλλά μόνο για τους εύπορους.

Η προσβασιμότητα είναι θέμα κρατικής πολιτικής. Ας υποθέσουμε ότι δημιουργείται ένα πανεπιστήμιο ποιότητας καλύτερης από το δημόσιο. Το πανεπιστήμιο αυτό πρώτα από όλα θα πρέπει να δέχεται ικανούς φοιτητές, διαφορετικά θα έχανε την υπόληψη του. Ας υποθέσουμε ότι το ίδρυμα αυτό δεν έχει τη δυνατότητα να δίνει υποτροφίες στους άπορους, οπότε μπορεί να δέχεται μόνο ικανούς και εύπορους. Μιά λύση για την πρόσβαση είναι το κράτος να πληρώνει τα δίδακτρα ή μέρος αυτών για τους ικανούς και άπορους. Αν αυτό δεν είναι δυνατό, ο ικανός και άπορος θα πάει στο δημόσιο πανεπιστήμιο. Αν η ποιότητα σπουδών στο δημόσιο πανεπιστήμιο είναι ικανοποιητική, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Το γεγονός ότι κάποιοι ικανοί και εύποροι εγκατέλειψαν το δημόσιο πανεπιστήμιο, σημαίνει ότι το κράτος θα έχει περισσότερους πόρους να βελτιώσει την εκπαίδευση που παρέχει στους υπόλοιπους, άπορους φοιτητές. Αν η εκπαίδευση στο δημόσιο δεν είναι ικανοποιητική, να ξεσκιστεί το κράτος να την κάνει ικανοποιητική! Όλα είναι θέμα κρατικής πολιτικής. Αν οι φοιτητές των δημοσίων πανεπιστημίων αισθάνονταν κάποια «απειλή» από αυτούς των ιδιωτικών, ίσως να το ξανασκέφτονταν πριν κάνουν καταλήψεις και καταστροφές για ψύλλου πήδημα.

4. Ένα άλλο επιχείρημα που ακούγεται είναι ότι η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στην Ευρώπη όπου δεν επιτρέπονται τα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Αυτό από μόνο του δεν συνιστά βέβαια επιχείρημα υπέρ των ιδιωτικών πανεπιστημίων και πάντως δεν πρέπει να ξενίζει.

Ξενίζει και παραξενίζει! Tόσο μοναδικοί είμαστε τέλος πάντων;

Ειδικότερα:
Α. Είναι φυσικό κάθε χώρα να ακολουθεί τις δικές της προδιαγραφές που αντιστοιχούν στην πάντα ιδιότυπη ιστορική εξέλιξη των εκπαιδευτικών συστημάτων. Με αυτή την έννοια, το ζήτημα της ιδιωτικά παρεχόμενης ανώτατης εκπαίδευσης δεν μπορεί να εμφανίζεται πανομοιότυπα στη Μεγάλη Βρετανία όπου η εκπαίδευση παρέχεται κατά παράδοσιν από ανεξάρτητα ιδρύματα που απλώς χρηματοδοτούνται από το Δημόσιο, στην ηπειρωτική Ευρώπη όπου κυριαρχεί ένα δομημένο και λειτουργικό σύστημα δημόσιας εκπαίδευσης που ελάχιστα επηρεάζεται από τυχόν υπάρχοντα ιδιωτικά ιδρύματα με εντελώς περιθωριακή απήχηση και στις χώρες του τέως σοβιετικού μπλοκ, όπου η ιδιωτική εκπαίδευση ενέσκηψε ως ταύρος εν υαλοπωλείω με αποτέλεσμα την πλήρη αποδόμηση του συνόλου των εκπαιδευτικών μηχανισμών.

Α μάλιστα. Οφείλουμε να σεβόμαστε την περίφημη «ελληνική πραγματικότητα» …

Β. Στην περίπτωση της Ελλάδας οι κίνδυνοι είναι μείζονες επειδή ακριβώς η δημόσια ανώτατη εκπαίδευση πάσχει σε πολλά σημεία. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες δεν έχουν τίποτε να φοβούνται αλλά και τίποτε να ελπίζουν από τη λειτουργία ιδιωτικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Τα λίγα και ασήμαντα ιδιωτικά ΑΕΙ αποτελούν αδιάφορες παρωνυχίδες ενός εκπαιδευτικού συστήματος που παραμένει υπό δημόσιο έλεγχο.

Επειδή δηλαδή το δημόσιο πανεπιστήμιο πάσχει, ας μην το εκθέσουμε το καημένο στον ανταγωνισμό. Αυτό μου θυμίζει κάτι άλλο που διάβασα στο διαδίκτυο: «αν η εκπαίδευση είναι κακή, να είναι κακή για όλους». Ισοπέδωση προς τα κάτω. Με τέτοιες νοοτροπίες δεν είναι καθόλου περίεργο πως έχουμε κολλήσει σε θέση ουραγού. Πάντως πρέπει να πούμε ότι παρόμοια προβλήματα με τα δικά μας αντιμετωπίζουν και άλλες χώρες του ευρωπαϊκού νότου. Δεν είμαστε και τόσο μοναδικοί. Αλλά στις καταλήψεις και τους τραμπουκισμούς σίγουρα είμαστε πρώτοι.

Γ. Στη χώρα μας το ζήτημα είναι ιστορικά καίριο. Και γι’ αυτό ακριβώς βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας προσοχής. Μακροπρόθεσμα, τα ιδιωτικά ΑΕΙ απειλούν να μετασχηματίσουν ριζικά το τοπίο της ανώτατης εκπαίδευσης, της έρευνας και ευρύτερα της διαδικασίας παραγωγής γνώσης. Η τυχόν αναθεώρηση του άρθρου 16 § 5 εδ. 1 Συντ. δεν θα οδηγήσει λοιπόν απλώς στην εμφάνιση νέων εκ προοιμίου αδιάφορων και περιθωριακής σημασίας ιδιωτικών ιδρυμάτων πίσω από τα οποία θα είναι κρυμμένη – ή και μη κρυμμένη – μια επιχείρηση, αλλά στο ενδεχόμενο ενός πολυεπίπεδου ανταγωνισμού ανάμεσα σε δυο κατηγορίες εκπαιδευτικών υπηρεσιών. Κάτι τέτοιο δεν είναι βέβαια σίγουρο ότι θα επισυμβεί. Είναι πολύ πιθανό όμως το «όρος» να γεννήσει τελικώς μόνον «μύες». Τι θα γίνει όμως εάν οι μύες αυτοί μεταλλαγούν σε «δράκοντες». Το έστω απίθανο αυτό ενδεχόμενο οφείλει να μας προβληματίζει.

Εδώ μου φαίνεται ότι επιχειρείται συστηματικός εκφοβισμός της κοινής γνώμης. Πανεπιστήμια-δράκοντες που θα πιούν το αίμα του λαού. Πως θα είναι κρυμμένη μια επιχείρηση πίσω από ένα μη κερδοσκοπικό ίδρυμα; Και ας υπάρχει «πολυεπίπεδος» ανταγωνισμός. Τι θα πάθουμε; Όλοι αυτοί που άφησαν το δημόσιο πανεπιστήμιο να κατρακυλίσει στο βούρκο τα τελευταία 25 χρόνια, τώρα ανησυχούν για την έκθεση του στον ανταγωνισμό.

5. Επίσης υποβάλλεται το επιχείρημα ότι ο «ανταγωνισμός» ανάμεσα στα ιδιωτικά και στα δημόσια ιδρύματα θα «εξαναγκάσει» τα δεύτερα να βελτιωθούν και να εκσυγχρονισθούν.
Α. Ως προς το περιεχόμενο των σπουδών, αυτό θα μπορούσε να ισχύσει μόνο αν ο πλήρης και αποκλειστικός προσανατολισμός των σπουδών στις κατ’ εικασίαν άμεσα «εξαργυρώσιμες» μορφές γνώσης θεωρηθεί «βελτίωση»! ή εάν η απαξίωση όλων εκείνων των τομέων γνώσης και προβληματισμού που δεν συμβάλλουν ευθέως στην άμεση ενίσχυση της ανταγωνιστικής παραγωγικότητας βαπτισθεί «εκσυγχρονισμός».
Β. Το ερώτημα που απομένει να τεθεί είναι αν κάτι τέτοιο θα ήταν επιθυμητό. Δεν μπορούμε παρά να αναρωτιόμαστε για το ποιο θα ήταν το μέλλον μιας κοινωνίας που θα έχει «απαλλάξει» την εκπαίδευση από τα τελευταία υπολείμματα τόσο της οικουμενικής ανθρωπιστικής παράδοσης όσο και της ιδιαίτερης εθνικής πολιτιστικής ταυτότητας. Υπό τους όρους αυτούς, οι μέλλοντες εργαζόμενοι δεν θα εκπαιδεύονται ούτε ως πολίτες της οικουμένης ούτε ως πολίτες της χώρας τους. Θα κληθούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά και μετά λόγου γνώσεως ως πελάτες και πολίτες της αυστηρά αγοραίας επιβίωσής τους.

Είναι γνωστό ότι τα μεγάλα ιδιωτικά πανεπιστήμια της Αμερικής δεν παραμελούν καθόλου τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Το αντίθετο μάλιστα! Τώρα, στην Ελλάδα σίγουρα θα δοθεί έμφαση, τουλάχιστον αρχικά, σε πρακτικές επιστήμες όπως η διοίκηση επιχειρήσεων, η πληροφορική, κτλ. Και λοιπόν; Δε βλέπω το πρόβλημα. Αυτό σημαίνει λιγότερος ανταγωνισμός για τα δημόσια. Αυτός που θέλει να σπουδάσει φιλολογία θα πάει στο δημόσιο.

7. Τέλος, θα έπρεπε να επισημανθεί ότι σε καμία περίπτωση ο δημόσιος χαρακτήρας του ελληνικού πανεπιστημίου δεν υπήρξε και δεν έχει καταστεί ποτέ εργαλείο της δεξιάς για να υποτάσσει την έρευνα και τη διδασκαλία στη δική της ιδεολογία. Ακούστηκε και αυτό το επιχείρημα, του οποίου όμως η αντιμετώπιση δεν νομίζουμε ότι είναι αναγκαία.

Εντάξει. Δημιουργεί όμως πολλά άλλα προβλήματα. Ένας διορισμός μέλους ΔΕΠ πρέπει να περάσει από τουλάχιστον δύο υπουργεία. Ένα άλλο νομικό καθεστώς θα ήταν πιο ευέλικτο. Επίσης, η αναγκαιότητα της έγκρισης πολλών ζητημάτων από το Υπουργείο μπορεί να δημιουργεί αναστολές στην ελεύθερη έκφραση. Για παράδειγμα, ένα μέλος ΔΕΠ δύσκολα θα αποφασίσει να ασκήσει κριτική σε ένα πολιτικό πρόσωπο του ΥΠΕΠΘ όταν ξέρει ότι μπορεί να υπάρξουν αντίποινα.

8.  Θα θέλαμε να θέσουμε ένα ακόμη ερώτημα: Για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια θα ισχύσει ο κανόνας της «πλήρους αυτοδιοίκησης» ή η ισχύς του θα είναι περιορισμένη στα δημόσια πανεπιστήμια;
Α. Δεν χρειάζεται βέβαια να τονίσουμε το αυτονόητο και γνωστό, ότι ο κανόνας της «πλήρους αυτοδιοίκησης» που σε παλαιότερα Συντάγματα θεσπίζονταν χωρίς την έμφαση «πλήρως», αποτελεί κρίσιμη προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας, δηλαδή τόσο των διδασκόντων όσο και των διδασκομένων.
Β. Δυσκολευόμαστε να φανταστούμε ένα «πλήρως αυτοδιοικούμενο ιδιωτικό πανεπιστήμιο»! Ποιοι θα αυτοδιοικούνται έναντι τίνων; Προφανώς οι διδάσκοντες και οι διδασκόμενοι έναντι της ιδιοκτησίας. Υπάρχει όμως επιχειρηματίας που θα παραδώσει την τύχη της επιχείρησης ή ενός «θυγατρικού» της ιδρύματος στους υπαλλήλους και στους πελάτες;

Σε αυτό αναφέρθηκα στο προηγούμενο άρθρο. Η αυτοδιοίκηση-δημοκρατία κατά την οποία τα διοικητικά όργανα εκλέγονται από τους καθηγητές (και φοιτητές) είναι ένα αποτυχημένο σύστημα διοίκησης και πρέπει κατά τη γνώμη μου να καταργηθεί και στα δημόσια πανεπιστήμια. Ένα μη-κερδοσκοπικό πανεπιστήμιο δεν έχει ιδιοκτήτη, είναι νομικό πρόσωπο. Το ποιά διοικητική δομή θα υιοθετήσει είναι δικό του θέμα. Σε μιά κερδοσκοπική σχολή ασφαλώς ο ιδιοκτήτης ή οι μέτοχοι αποφασίζουν για το πως θα διοικηθεί.

9.  Το κύριο ουσιαστικό ερώτημα που χρήζει συζήτησης είναι το ζήτημα της βεβαίας και πανθομολογούμενης υποβάθμισης και δυσλειτουργίας των υπηρεσιών που παρέχονται σήμερα από τα δημόσια ΑΕΙ και των τρόπων με τους οποίους οι τρέχουσες τάσεις είναι δυνατόν να αναστραφούν σε συνάρτηση με τις αβέβαιες επιπτώσεις «ανταγωνιστικά λειτουργούντων μελλοντικών ιδιωτικών ιδρυμάτων πάνω στη λειτουργία των ήδη υπαρχόντων δημοσίων. Πάνω σε αυτό το ερώτημα οι εξής ελάχιστες σκέψεις:
Α. Οι δυσλειτουργίες των ΑΕΙ οφείλονται – σε σημαντικό βαθμό – στην περιορισμένη – όπως προηγουμένως σημειώσαμε – χρηματοδότηση της εκπαίδευσης και της έρευνας. Τα ποσοστά είναι, όπως ξέρουμε όλοι, τα χαμηλότερα στον πολιτισμένο κόσμο, και βαίνουν συνεχώς επί τα χείρω.
Β. Θα πρέπει όμως να υπογραμμίσουμε ότι στο σημείο αυτό η πολιτεία φαίνεται να επιλέγει τη στάση του Πόντιου Πιλάτου. Το αδήριτο αποτέλεσμα των παραλείψεων του κράτους εμφανίζεται ως πρόσχημα για τη συνεχιζόμενη αποχή του από οποιαδήποτε πρωτοβουλία. Πράγματι, το συχνά προβαλλόμενο επιχείρημα ότι δεν επιτρέπεται να χρηματοδοτηθεί ένα «δυσλειτουργικό» σύστημα από το «υστέρημα του ελληνικού λαού», αν δεν προδικάζεται ότι οι πόροι θα «πιάσουν τόπο», οδηγεί στην πολιτικά και λογικά απαράδεκτη παραδοχή ότι είναι καλύτερο να εγκαταλειφθεί το σύστημα μιας δυσλειτουργούσης δημόσιας παιδείας στον εξ ασιτίας θάνατο από το να επιχειρηθεί μια δαπανηρή θεραπεία και αναβάθμισή του από την υπεύθυνη πολιτεία.
Γ. Σε μια εποχή που ορίζεται ως η εποχή της πληροφορίας και της γνώσης, το κράτος εμφανίζεται ως αρνούμενο ή ανίκανο να αναλάβει το βάρος των αναγκαίων πρωτοβουλιών. Υπό τας γραμμάς λοιπόν, τα ιδιωτικά ΑΕΙ εμφανίζονται ως εξ ουρανού πανάκεια. Αφού δεν θέλουμε να αυξήσουμε μια χρηματοδότηση με αβέβαια μακρόπνοα αποτελέσματα, ας πιστωθούμε με χρόνο και αξιοπιστία περιοριζόμενοι στην απλούστερη και ανέξοδη επίκληση των πάνσοφων αγοραίων δυνάμεων. «Αφήστε να ανθίσουν όλα τα λουλούδια». Κάποια, ίσως, μπορεί να καρποφορήσουν από μόνα τους. Και «κάποιοι» σίγουρα θα ωφεληθούν.

Η χρηματοδότηση είναι όντως χαμηλή, αλλά δεν είναι αυτό το βασικό πρόβλημα. Ούτε η αναξιοκρατία ούτε η μεγάλη υστέρηση της έρευνας οφείλονται στην υποχρηματοδότηση. Είναι απόλυτα ορθή η θέση «πρώτα μεταρρυθμίσεις, και μετά αύξηση της χρηματοδότησης». Εκει που μπορεί κανείς να ψέξει την κυβέρνηση είναι ότι αυτά που έχει προτείνει δεν είναι ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.

Advertisements